كاربرد فارسي مودبانه

 

فهرست

مقدمه

كاربرد مترادفات فعل در فارسي مودبانه

كاربرد وجوه فعل در فارسي مودبانه

 

كاربرد ضماير و شناسه ها

جايگاه شاخصها در فارسي مودبانه

كميّت گفتار

عوامل موثر در ايجاد و تثبيت فارسي مودبانه........................................................ فهرست  مراجع و مآخذ

 مقدمه

زبان در دهان اي خردمند چيست؟                 كـليـد در گـنـج صـاحـب هـنـــر

سعدي

رسيدن به هر هدف مستلزم شناخت راه و به كارگيري وسايلي است كه مي تواند زمينه ساز وصول به آن هدف گردد. و انسان با هوش كسي است كه بتواند از ميان راههاي مختلف و وسايل متنوع، بهترين و مناسب ترين را برگزيند. اگر اهداف انساني، كسب مقام هاي والا، محبوبيّت و مقبوليّت، احراز آبرو و حيثيت و . . . باشد از چه راهي مي توانيم آن را احراز كنيم. آيا جز راه كسب علم و دانش راه ديگري مي شناسيم؟ و اما اگر علم همه عالم را  داشته باشيم و نتوانيم آن را در عصري كه مشهور به گفتگوي تمدنها و عصر ارتباطات است زيبا و شايسته به ديگران منتقل كنيم، آيا اين علم مفيد خواهد بود؟ بياييد محرمانه تر صحبت كنيم نه تنها در كشور ما، ايران اسلامي، اكثريت بزرگان آن از فرماندار شهرمان گرفته تا نماينده هاي مجلس و وزيران و بالاترها، اكثريت توانا در گفتار بوده اند بلكه در تمام دنيا كساني كه مي توانند به نحو زيبا و شايسته از اين نعمت خدادادي، استفاده نمايند، نردبان ترقي را راحت تر پيموده اند. پس لازم مي نمايد گفتار يا بيان خود را زيبا كنيم  يكي از راه هاي زيبا كردن گفتار، آشنايي با اصول و فروع فارسي مودبانه است چراكه به قول يكي از اساتيد «فارسي مودبانه جواز دوستي است و سند محبوبيّت و مقبوليّت» به همين منظور سعي كرديم در اين مختصر، شيوه ها و كاربرد فارسي مودبانه را به صورت بسيار ساده نشان دهيم تا راه جويان نردبان ترقي بتوانند آن را به بهترين شكل موجود به كار ببرند و مزيت بارز اين مقاله اين است  كه براي همه ما، چه دانش آموز، چه دانشجو، چه معلم، چه كوچك و چه بزرگ، همه و همه مي تواند كاربرد داشته باشد و مفيد باشد، امّا ويژگي خوب آن اين مي باشد كه در بسياري از موارد با سرشت زبان و گفتار ما خراساني ها همسان است يعني؛ به زبان ساده بسياري از موارد آن را ما به صورت جسته و گريخته و ناخودآگاه و غيررسمي از پدر و مادر و ديگران آموخته ايم و به كار مي بريم.

در تهيه و تدوين اين مقاله مشكلي كه پيوسته با آن دست و پنجه نرم مي كردم كمبود منابع و مآخذ  بود و اين يك مشكل طبيعي به نظر مي آمد چراكه موضوع، موضوعي جديد بود و اما در تنگناها و گره هاي كور آن پيوسته مشعل فروزان رهنمودهاي همكاران مراهادي بود كه جا دارد در اين جا از همه آنها -كه از ذكر نامشان معذورم- تشكّر و قدرداني كنم.

 

 

كاربرد مترادفات فعل در فارسي مودبانه

از ويژگي هاي منحصر بفرد فارسي مودبانه، كاربرد افعال مي باشد، به گونه اي كه يك فعل با معني واحد براي افراد متفاوت (متكلم يا مخاطب) مي تواند شكل هاي متفاوت داشته باشد كه كاربرد هر كدام در جاي خود نشانه مودبانه بودن است و جابجا كردن آن ها با همديگر نه تنها مودبانه نمي  باشد بلكه باعث تمسخر و ريشخند ديگران مي گردد. به عنوان مثال؛ فعل «آمدن» كه گونه معمولي مي باشد وقتي براي مخاطب در فارسي مودبانه به كار مي رود به شكل «تشريف آوردن» به كار مي رود ولي وقتي براي متكلم به شكل مودبانه به كار مي رود به گونه «به خدمت رسيدن و مزاحم شدن» كاربرد دارد. در مثال هاي فوق هر فعل اگر در جاي خود به كار رود شكل مودبانه دارد ولي اگر با همديگر جابجا شوند يعني گونه اي كه براي مخاطب به كار مي رود براي متلكم به كار رود و بالعكس باعث تمسخر و ريشخند از جانب ديگران مي گردد. در مثال ذيل گونه هاي با همديگر جابجا شده است. من تشريف آوردم و شما مزاحم شديد يا شما به خدمت رسيديد.

در جدول ذيل سعي شده افعال پركاربرد كه شكل مودبانه آن براي متكلم و مخاطب و همچنين شكل عادي آنها با همديگر متفاوت مي باشد ذكر گردد.

گونه معمولي	گونه مودبانه براي متكلم	گونه مودبانه براي مخاطب
آمدن   رفتن گفتن خوردن دادن بودن خواستن ديدن ديدن و شنيدن بردن	خدمت رسيدن /مشرف شدن شرف ياب شدن/مزاحم بودن مرخص شدن- رفع زحمت كردن عرض كردن- به عرض رساندن صرف كردن تقديم كردن در خدمت بودن استدعا كردن- خواهش كردن -تمنا كردن - - -	تشريف آوردن- تشريف فرما شدن-قدم رنجه فرمودن؟   تشريف بردن فرمودن ميل كردن-ميل فرمودن- نوش جان كردن مرحمت كردن تشريف داشتن امركردن- اراده كردن- فرمودن رويت فرمودن به سمع و نظر رسيدن- به استحضار رسيدن زحمت. . . كشيدن

 

 

كاربرد وجوه فعل در فارسي مودبانه

از آن جا كه مهمترين يا به تعبير ديگر مركز ثقل هر جمله، فعل آن مي باشد لازم مي نمايد  كاربرد آن را نيز مورد توجه قرار دهيم. كاربرد انواع جمله و انواع فعل در فارسي مودبانه در بسياري موارد و جايگاه ها به گونه فارسي متداول و معمول مي باشد، چراكه فارسي مودبانه در بسياري موارد همان شيوه رايج و متداول مي باشد و ما خود به طور غيرآگاهانه آن را به كار مي بريم. امّا در ميان انواع فعل و جمله يك گونه آن در فارسي مودبانه در مقايسه با فارسي معمول و متداول نسبتا متمايز بود و كاربردي نسبتا متفاوت دارد و آن فعل با وجه امري مي باشد با دقت در كاربرد جمله هاي امري در فارسي مودبانه متوجه مي شويم كه شيوه معمول آنها به هيچ عنوان در فارسي مودبانه وجود نداشته و اغلب به صورت جمله شرطي ذكر مي گردد، به اين گونه كه به عوض جمله ي معمولي «درس بخوان خوب است» شكل مودبانه «اگر درس بخوانيد خوب است» ذكر مي گردد، يعني جمله را به شكل شرطي ذكر مي كنيم.

شيوه ديگر كاربرد وجه امري مودبانه كه بيشتر جنبه احترام دارد آن است كه به عوض فعل مورد نظر از فعل بفرماييد استفاده كنيم يا فعل بفرماييد را قبل از فعل مورد نظر بياوريم.

بخوريد                بفرماييد            ¬        بفرماييد بخوريد

بگوييد                 بفرماييد            ¬        بفرماييد بگوييد

نوع ديگري از جمله ها كه كاربرد آن در فارسي مودبانه چشم نواز مي باشد جمله هاي خبري است، كه گاهي به شكل پرسشي ذكر مي شوند و شكل مودبانه به خود مي گيرند هدف جمله پرسشي زير «اخبار به طريق غيرمستقيم و مودبانه» است.

آيا نمي شود اين شعر را اين طور هم معني كرد؟ يعني (مي شود و  به نظر من اين طور درست  است)

مثالي ديگر از حافظ:

آنان كه خاك را به نظر كيميا كنند             آيا بود كه گوشه چشمي به ما كنند

يعني بهتر است كه گوشه چشمي به ما كنند.

هدف برخي از جمله هاي پرسشي در اصل «امر به طريق غيرمستقيم و مودبانه» است مثل:

آيا بهتر نيست برويم؟ يعني : برويم

آيا بهتر نيست درس بخوانيم يعني: درس بخوانيم

كاربرد ضماير و شناسه ها

در فارسي مودبانه كاربرد ضماير و شناسه ها جايگاه ويژه اي دارند چرا كه كاربرد شكل مودبانه آنها در مقايسه با شكل معمولي آنها زيبايي گفتار را دو چندان كرده، بسيار چشم نواز مي باشند. در ذيل مواردي از كاربرد مودبانه ضمير ذكر شده است:

در نامه هاي اداري شناسه اولين فعل غالبا به صورت سوم شخص مفرد به كار مي رود كه اين خود نشانه ادب نويسنده و احترام براي مخاطب است. مثال:        احتراماً به عرض مي رساند

به عوض ضمير «من» در فارسي مودبانه قاعدتا لفظ «اين حقير» يا «بنده» مي آيد همچنين مي توان به عوض ضمير «تو» علاوه بر آوردن لفظ «شما» در فارسي مودبانه لفظ «حضرت عالي» را به كار برد.

مرسوم است در فارسي مودبانه به عوض لفظ «فرزند خود» لفظ «بنده زاده» و به عوض «فرزند (پسر) شما» «آقا زاده» را به كار ببريم.

در جدول ذيل ضماير در شكل عادي و مودبانه آنها آمده است.

شخص	ضميرهاي جدا		ضميرهاي پيوسته
	كاربرد عادي	كاربرد مودبانه	كاربرد عادي	كاربرد مودبانه
گوينده	من	-	ــَ م	-
شنونده	تو	شما	ــَ ت	ــِ تان
ديگري	او	ايشان	ــَ ش	ــِ شان

 

جايگاه شاخص ها در فارسي مودبانه

همگام با پيشرفت علوم و تكنولوژي شاخص هاي بسياري همچون دكتر، سرهنگ، مهندس، استاد و . . . پا به عرصه فرهنگ و ادب ما گذاشته كه از پديده هاي نسبتا جديد ادبيات به حساب مي آيد و كمابيش در كتب درسي و ادبي به صورت پراكنده و مختصر به آنها پرداخته شده اما از آن جا كه از ديدگاه فارسي مودبانه كاربرد هر كدام جايگاه خاصي دارد لازم مي نمايد كاربرد آن را از اين ديدگاه نيز مورد بررسي قرار دهم.

يك دسته از شاخص ها مثل آقا، خانم كه بسيار عام و فراگير مي باشد براي متلكم در فارسي مودبانه كاربرد ندارند و بيشتر براي مخاطب كاربرد دارند. با اين توضيح كه اگر فردي خواسته باشد خود را معرفي كنيد در فارسي مودبانه براي خود از دو شاخص آقا يا خانم استفاده نمي كند، يعني مودبانه به نظر نمي رسد كه كسي بگويد من آقا محمد هستم يا فاطمه خانم مي باشم. بلكه بهتر و مودبانه به نظر مي رسد كه اين دو شاخص براي مخاطب به كار برود نه براي متكلم.

امّا دسته دوّم يك سري از شاخص هاي همچون دكتر و استاد و . . . مي باشد كه شايد به جهت معرّف بودن و اينكه مشخصه بارز فردي مي باشد كاربرد آن ها در فارسي مودبانه براي مخاطب توصيه مي شود و مطمئنا از محسنات و زيبايي هاي كلام مي باشد اما كاربرد اين شاخص ها براي خود بستگي به افراد و موقعيت ها دارد. اما در هر صورت كاربرد زياد آن براي خود مودبانه به نظر نمي رسد.

تهيّه و تنظيم:هادي نصرالّهي

ادبیات فارسی کناباد